Glosariusz buddyjski

Indeks:
1 – A – B – C – D – E – F – G – H – I – J – K – L – M – N – O – P – R – S – Ś – T – U – W – Z

---

[edytuj] 1

• 108 (Daleki Wschód) – jedna z symbolicznych liczb w buddyzmie i nie tylko

[edytuj] A

• Abhabbāgamana – ten, który jest niezdolny do postępu
• Abhibhāyatana – osiem stopni opanowania, moce uzyskane dzięki praktykowaniu Kasina
• Abhidharma / Abhidharma Pitaka (sans.) – zbiór tekstów buddyjskich, trzeci tzw. "kosz" Tripitaki z dodatkowymi objaśnieniami i tekstami filozoficznymi
• Abhidharmasadpada – jeden z podstawowych tekstów wczesnego buddyzmu
• Abhidźnia – postrzeganie pozazmysłowe
• Abhinna – intuicyjne nadnaturalne moce wypływające z praktyki koncentracji
• Abhisheka – namaszczony (bodhisattwa na najwyższym stadium rozwoju)
• Acala – ósmy stopień rozwoju bodhisattwy
• Aczarja / Acarya / Acharya – guru, wybitny nauczyciel
• Acinteyya – to, nad czym nie powinno się rozmyślać
• Acintya-parinama-cyuti – śmierć indywidualnego ego
• Ādibrahmacariyaka-sīla – moralność prawdziwie czystego postępowania, patrz sacca
• Adhimokkha – determinacja; jeden z towarzyszących czynników mentalnych cetasika
• Adhitthana – determinacja; jedna z dziesięciu paramit
• Adi-budda / Adibudda – sans. Ādibuddha – pierwotny budda
• Adżanta – grupa wzgórz zawierających pieczary z unikalnymi malowidłami
• Agada – panaceum, lek na wszystko
• Agama – ogólna nazwa dla każdej z sutr therawady. Cztery Agamy to: Dirghagama (traktaty o kosmogonii), Madhyamagama, traktaty o metafizyce, Samyuktagama traktaty o medytacji, Edottaragama traktaty o przedmiotach traktowanych liczbowo.
• Agara – siedziba, także przenośnie. np. organ ciała, zmysłów
• Agaru / Aguru – kadzidło sandałowe
• Agati – cztery błędne ścieżki
• Agura – pozycja medytacyjna ze skrzyżowanymi nogami, która nie jest lotosem ani półlotosem
• Āhāra – pożywienie materialne
• Ahetuka / A-hetuka – istota, która odrodziła się bez żadnego warunku podstawowego
• Ahimsa / Ahinsa – nie czynienie szkody czującym istotom
• Ai – jap. harmonia
• Ajahn / Ajaan / Achaan – tajska wymowa słowa Aczarja – guru
• Ajatana / Āyatana – termin związany z teorią umysłu mahajany
• Ajnata-Kaundinya – jeden z pięciu pierwszych uczniów Buddy
• Ājīva-pārisuddhi-sīla – moralność składająca się z oczyszczenia zarobkowania, patrz sila
• Akaliko / Akaaliko – pozaczasowy, niezależny od czasu
• Akanisztha – sans. Akanistha – jedna z krain niebiańskich
• Akaśagarbha / Akasagarbha / Kokuzo – jeden z ośmiu wielkich bodhisattwów
• Akszobhja – sans. Aksobhya – Niewzruszony Niebieski Budda – jeden z buddów medytacyjnych (wschodniego regionu)
• Akusala – niepełny, niezręczny, niemerytoryczny; przeciwieństwo kusala
• Alaja / Alaya / Alajawidżniana / Alaja-widżniana – sans. alaya-vijnana – ósma świadomość w doktrynie jogaćara
• Alataczakra / Alataćakra – "ognisty krąg" – symbol złudnej natury istnienia
• Āloka-saññā – postrzeganie tego co niematerialne, postrzeganie światła
• Amida / Amita / Amitabha – sans. Amitābha – Budda Nieograniczonego Światła / Budda Nieograniczonego Życia / budda zachodniego regionu
• Amidabutsu Setsurin – encyklopedia buddyjska napisana przez Zensho Keijo w XIII wieku
• Amidyzm – Buddyzm Czystej Krainy
• Amitabha / Amita / Amida – sans. Amitābha – Budda Nieograniczonego Światła / Budda Nieograniczonego Życia / budda zachodniego regionu
• Amitajus – sans. Amitayus – Bodhisattwa Długiego Życia, emanacja Amitabhy
• Amoghapasza / Amogapasza – bodhisattwa, emanacja Awalokiteśwary
• Amoghasiddhi – Zielony Budda Północy – jeden z buddów medytacyjnych (północnego regionu)
• Amoghawadżra / Amoghavajra -wybitny propagator buddyzmu w Chinach
• Anagami – niepowracający – ktoś kto opuścił samsarę
• Anagarika – uczeń therawady, który czeka na stanie się pełnoprawnym mnichem
• Ananda – ulubiony uczeń Buddy
• Anantawirja – sans. Anantavīrya – budda
• Anapana / Anapanasati – koncentracja na oddechu podczas praktyki zazen
• Anasrava – brak skalań, przeciwieństwo Asravy
• Anathapindaka / Sundatta – szczodrobliwy bogacz w czasach Buddy
• Anatman / Anatta – sans. anātman – doktryna braku trwałego "ja"
• Anattānupassanā – kontemplacja braku ja, jedno z 18 głównych rodzajów wglądu vipassanā
• Angkor Wat – słynny kompleks świątynny w środkowej Kambodży
• Ango – odosobnienie dla treningu zazen podczas którego mnisi nie opuszczają klasztoru
• Angulimala – postać z sutr
• Anicca / Anitja – buddyjska doktryna ciągłej zmiany i niestałości zjawisk
• Aniccānupassanā – kontemplacja nietrwałości, jedno z 18 głównych rodzajów wglądu vipassanā
• Animatta – "bezkształtny" – określenie zjawisk
• Anitja / Anicca – sans. anitya – buddyjska doktryna ciągłej zmiany i niestałości zjawisk
• Anjatwa – odrębność jako przeciwstawienie jedności
• Anpan (chiń./sans.) – oddychanie
• Anruddha – jeden z uczniów Buddy
• An Shigao – perski mnich, tłumacz sutr
• Antarakalpa – okres upadku i głodu
• Anubhaja – nie-dwojakość
• Anujoga – druga z trzech wewnętrznych jog
• Anumana-pariksza – sans. anumāna-parīkṣā – rozpatrzenie wnioskowania
• Anupassanā – kontemplacja
• Anupubba-nirodha – dziewięć "kolejnych wygaśnięć", patrz jhana oraz nirodha-samāpatti
• Ānupubbī-kathā – stopniowe wyjaśnienia
• Anussati – rozmyślanie
• Anuttara-Samayak-Sambodhi / Anuttara Samayak Sambodhi – idealne oświecenie
• Aññā – najwyższa wiedza, odnosi się do doskonałej wiedzy Arahata
• Apaya-bhumi – trzy stany egzystencji o skrajnym dyskomforcie i iluzji: stan piekielny, narodziny jako zwierzę, stan głodnych duchów
• Apaja loka/ Apaya loka – cztery niższe światy (metafora nieoświeconych stanów umysłu)
• Apoha (sans.) – wykluczające odróżnianie
• Appanā-samādhi – osiągnięcie skupienia, pełne skupienie, utwierdzenie skupienia samādhi
• Arania – mała świątynia buddyjska, ulokowana np. w lesie
• Architektura buddyjska
• Arhat / Arahat / Arhant / Arahant – sams. arhant – ideał wyciszonego człowieka w buddyzmie theravada
• Aria-jnana – szlachetna mądrość, używane z Aria-prajna
• Aria-prajna – szlachetna mądrość
• Ariya-puggala – szlachetna osoba, istnieje 8 stopni świętości, szlachetności
• Ariya-sacca – Cztery Szlachetne Prawdy sacca
• Ariasimha – 24. patriarcha buddyzmu indyjskiego
• Arjadewa – filozof ze szkoły madhjamaki
• sir Edwin Arnold – autor książki "Światło Azji", która popularyzowała buddyzm w XIX wieku
• Arthakrtya – jedna z Czterech Cnót: dokonywanie czynów służących innym istotom, w celu ukazania im prawdziwej ścieżki
• Arya – jednostka szlachetnie dążąca do oświecenia
• Asala / Asala Puja / dzień Dharmy – święto na pamiątkę pierwszego kazania Buddy
• Asamkheja / Asamkjeja – niezliczoność, niepoliczalność, niezwykle wielka liczba
• Asamkhiya kalpa – każda z czterech części na które można podzielić każdą z powtarzających się okresów powstawania i rozpadu wszechświata
• Asamkrita – brak uwarunkowania
• Asanga – wielki buddyjski filozof z IV w. n.e.
• Asanskryta – sans. asamskrta – jeden z pięciu rodzajów składników bytu: nieuwarunkowane dharmy
• Āsava / Asrava – skaza, splamienie, zepsucie, istnieją 4 skazy
• Asceza – droga, którą Budda odrzucił
• Asita – pustelnik, występuje w legendach o narodzeniu Buddy
• Aspekt buddy
• Assāsa-passāsa – wdech i wydech, funkcje cielesne, element wiatru dhatu
• Astasahasrika – Sutra Idealnej Mądrości
• Asti – istnienie (jako przeciwieństwo nieistnienia)
• Asubha – nieczystość, okropność, brzydota np. kontemplacja nieczystości ciała
• Asura – 1. mieszkaniec którejś ze sfer samsary 2. demony, wrogowie bogów, z którymi (szczególnie z Indrą) toczą walkę
• Asvaghosa / Asvaghosha – mędrzec buddyjski, żyjący w II wieku
• Asvajit – jeden z pięciu pierwszych uczniów Buddy
• Aszram / Aśram / Ashram – miejsce nauczania buddyzmu
• Aśoka / Asioka – indyjski król, który wprowadził buddyzm ogniem i mieczem
• Aśrawa / Asrava / Kleśa / Aśwara / Wypływy – skalania wypływające z umysłu
• Atappa – wolny od zmartwień, określenie rodzaju bóstw deva zamieszkujących pierwszy z pięciu Czystych Siedzib Suddhāvāsa, w których po raz ostatni odradzają się Anāgāmī
• Atijoga / Dzogczen – ścieżka samowyzwolenia, ścieżka światła
• Atisa – XI-wieczny reformator buddyzmu
• Atman / Atta – sans. ātman – hinduska dusza, której istnienia buddyzm nie uznaje (doktryna anatman)
• Atthangika-magga – Ośmioraka Ścieżka, magga
• Awaiwartika – nie cofanie się
• Avalokitesvara / Awalokiteśwara / Awalokiteszwara / Kuan Yin / Guan Yin – Bodhisattwa Współczucia dosł. Pan Obserwujący (płacz świata)
• Awatamsaka / Buddhavatamsakasutra / Avatamsaka Sutra – dosł. Sutra Kwiatowego Ornamentu – sutra powstała bezpośrednio po oświeceniu Buddy. Odwołują się do niej wszystkie szkoły mahajany, w tym zen.
• Awiczi / Awici / Avivi – sans. avici – piekło nieprzerwanego cierpienia (najniższe piekło)
• Awidja / Avijjā – niewiedza
• Avacara – sfera, świat, 3 sfery istnienia to: sfera zmysłowa kāmāvacara, sfera subtelnej materii rūpāvacara, niematerialna sfera arūpāvacara
• Āvajjana – uwaga umysłu względem przedmiotu
• Āyatana – sfery, nazwa czterech niematerialnych wchłonięć jhana

[edytuj] B

• Baizhang Huaihai – wybitny chiński mistrz chan
• Bala – duchowe moce bodhisattwy lub buddy
• Bambusowy gaj / Veluvana – znane miejsce odosobnienia niedaleko Radżagriha w Indiach
• Bamian – miasto ze słynnymi posągami Buddy
• Ban T'o / Suddhidanthaka – zapominalski uczeń Buddy, który nie mógł spamiętać więcej niż jedną linijkę gatty, a jednak w końcu został arhatem
• Bardo (tyb. bar do) / Chung Yin Shen – każdy przejściowy stan egzystencji (także życie); słowo na ogół używane w znaczeniu: stan przejściowy po śmierci.
• Bardo (praktyka) – joga stanu pośredniego (szósta z cyklu sześciu jog Naropy)
• Bashō – słynny poeta zen
• prof. Samuel Beal – jeden z pierwszych tłumaczy tekstów buddyjskich na angielski
• Beizong chan (chiń.) – północna szkoła chan
• Benchu (chiń.) – pierwotny stan przebudzenia
• Ben wu (chiń.) – zasadnicze nic
• Beopsang (kor.) – odłam szkoły faxien
• Bezbramna brama. Chin. Wumenguan – zbiór gonganow (jap. koanów)
• Bezpośredni przekaz – przekaz z umysłu nauczyciela do umysłu ucznia
• Bhadanta – najdroższy – honorowy tytuł Buddy
• Bhadrayānīya – nieistniejąca dziś szkoła spośród wczesnych szkół buddyjskich, wywodząca się ze szkoły Vatsīputrīya.
• Bhadrika – jeden z pięciu pierwszych uczniów Buddy
• Bhagawata / Bhagawant / Bhagawat / Bhagavan – tytuł Buddy
• Bhajszadżjaguru / Bhajszadżjaguruwajdurjaprabha / Bhaisajyaguru / Bhaisaja / Sangdzie Menla – sans. Bhaiṣajyaguru(vaiḍūryaprabha) – Budda Medycyny (dla innych bodhisattwa)
• Bhava – sans. bhāva, bhava – stawanie się, bycie, egzystencja, tworzenie karmy dla przyszłego życia
• Bhavana – rozwój
• Bhikkhuni / Bhiksiuni / Bhiksuni / Bhikszuni – sans. bhikṣuni – mniszka buddyjska
• Bhikku / Bhikkhu / Bhiksiu / Bhiksu / Bhikshu / Bhikszu / Śramana – sans. bhikṣu – mnich buddyjski. Imiona pierwszych pięciu, których przekonał sam Budda: Ajnata-Kaundinya, Asvajit, Bhadrika, Dasabala-Kasyapa, i Mahanama-Kulika
• Bhumi – sans. bhūmi – ląd, ziemia, poziom przebudzenia, jeden z dziesięciu poziomów
• Bhutata – rzeczywistość
• Bhutatathata / Takość – prawdziwy charakter rzeczywistości. Rzeczywistość taka jaka jest i zawsze była.
• Biała Tara / Dolkar – żeński bodhisattwa w buddyzmie tybetańskim
• Biały Mahakala – emanacja Mahakali w szkole Kagyu
• Bibashi / Wipashyin – pierwszy budda z poprzedzających Buddę Gautamę
• Bidża – sans. bija – nasienie, zalążek – zalążek przyszłych skutków pozostawiony przez obecne czyny według filozofii sautrantiki
• Bijanji – zbiór koanów
• Biyan-lu – zbiór gonganów
• Bimbisara – król Magadhy za czasów Buddy
• Bindu – świadomość
• Bodaishin – przebudzenie Umysłu Buddy
• Bodhi (sans.) – oświecenie, zobacz też drzewo Bodhi
• Bodhiczitta / Bodhicitta / Bodhi-czitta – sans. bodhi-citta – aspiracja osiągnięcia oświecenia dla dobra innych
• Bodhidharma / Daruma / Tamo – przeniósł buddyzm z Indii do Chin, pierwszy patriarcha zen
• Bodhigaya / Bodhi-gaya / Bodh Gaya / Bodhgaja – miejsce oświecenia Buddy
• Bodhimandala – miejsce oświecenia Buddy
• Bodhipakshika Dharma – 37 warunków niezbędnych do oświecenia
• Bodhisattwa / Bodhisattva – sans. bodhi-sattva – oświecony, świadomie odradzający się, ale jeszcze nie budda.
• Bodhi-Tao – droga do oświecenia
• Bodhisattva-Tao – ścieżka mahajany
• Bodhjanga – człony przebudzenia
• Bodnath / Bodnāth – buddyjska świątynia w Katmandu
• Bojjihanga – siedem czynników przebudzenia
• Bokuseki – przekaz ducha zen za pomocą pojedynczego słowa lub wiersza
• Bompu – zen uprawiany bez religijnych lub filozoficznych podstaw, np. dla poprawy zdrowia
• Bon / Bon-po – przedbuddyjska tradycja w Tybecie, dziś piąta tradycja buddyzmu tybetańskiego
• Bonno – pasja, przywiązanie, uzależnienie emocjonalne
• Bonza / Bonzo – buddyjski duchowny
• Botsudan / Butsudan – ołtarz-relikwiarz w Japonii (zarówno w świątyni jak i w domu prywatnym)
• Bóg w buddyzmie – monografia
• Brahma – w buddyzmie uznawany za króla świata bogów (dewa)
• Brahman (sans.) – stwórca
• Brahmacarya – Budda Czystego Życia, zwykle kojarzony z praktyką celibatu
• Brahmajala Sutra – sutra zawierająca m.in. dziesięć wskazań (dziukai)
• Brahmaviharā – inaczej Cztery Niezmierzoności
• Brama Dharmy – 84000 (czyli symbolicznie nieskończoność) bram Dharmy, to mnogość środków dostarczonych przez Buddę do walki z 84000 iluzjami
• Budda / Buddha – sans. buddha – oświecony (w szczególności historyczny Budda Siakjamuni)
• Budda Medycyny / Sangdzie Menla
• Budda Siakjamuni – twórca buddyzmu
• Buddha-dhatu – sans. buddha-dhātu – element Buddy
• Buddharupa – rzeźba lub obraz przedstawiający Buddę
• Buddhata – Natura Buddy
• Buddhi – wrodzona zdolność do osiągnięcia oświecenia
• Buddaloczana – w buddyzmie tybetańskim partnerka Buddy Akszobhji
• Buddologia – nauka o buddyzmie
• Buddyjskie szkoły chińskie
• Buddyzm – religia i filozofia (zob. też Kategoria:Buddyzm)
  • Buddyzm chán – chiński pierwowzór zen
  • Buddyzm Czystej Krainy – Amidyzm
  • Buddyzm Diamentowej Drogi – wadżrajana (zob. też Kategoria:Buddyzm Diamentowej Drogi)
  • Sthaviravada – jedna z dwóch gałęzi wczesnego buddyzmu
  • Wczesne szkoły buddyjskie
  • Buddyzm mahajana – zob. też Kategoria:Buddyzm mahajana
  • Buddyzm pierwotny
  • Buddyzm tantryczny – odmiana mistyczna buddyzmu
  • Buddyzm theravada – najstarsza z obecnych szkół buddyjskich
  • Buddyzm tybetański – cztery główne szkoły buddyzmu w Tybecie (zob. też Kategoria:Buddyzm tybetański)
  • Buddyzm wadżrajana – Buddyzm Diamentowej Drogi
  • Buddyzm zen – odmiana japońska oparta na paradoksach (zob. też Kategoria:Buddyzm zen)
• Buji – "nie ważne" – odrzucenie praktyki na gruncie stwierdzenia, że "skoro wszyscy są oświeceni, to po co medytować". Przyjęcie takiego sądu ukrywa przed człowiekiem jeszcze bardziej jego oświecenie.
• Bumpa – dzban albo waza służące do inicjacji w buddyzmie tybetańskim
• Busshin – ciało fizyczne Buddy Siakjamuniego
• Bussho – Natura Buddy
• Busso – buddowie i patriarchowie
• Butsu – jap. Budda
• Butsudan / Botsudan – ołtarz-relikwiarz w Japonii (zarówno w świątyni jak i w domu prywatnym)
• Butsudō – buddyzm po japońsku

[edytuj] C

• Ca-ca – gliniane płaskorzeźby odciskane z metalowych foremek w Tybecie. Przedstawiają buddów, bodhisattwów, dakinie, lamów, itp.. Do gliny dodaje się jęczmienia a czasem prochy wielkich lamów
• Caitika – wczesna szkoła buddyzmu (I wiek p.n.e.); stworzyła ideał bodhisattwy
• Caitya – dosł. grobowiec, mauzoleum – miejsce gdzie zgromadzone są relikwie, sutry lub obrazy religijne
• Cakravala – dziewięć cakravala to koncentrycznie ułożone grzbiety górskie, przedzielone ośmioma morzami – wyobrażenie z kosmologii buddyjskiej
• Candana – białe drzewo sandałowe
• Caodong – szkoła chan;
• Catushkotika – cztery wartości logiczne: to jest A, to nie jest A, zarówno A jak i nie-A, ani A ani nie-A
• Ch'ǒnt'ae chong – koreańska szkoła buddyjska, odpowiednik chińskiej szkoły tiantai-zong
• Chisǒn Tohǒn – koreański mistrz sǒn (jpn. zen)
• Chan (chiń.) – odmiana chińskiego buddyzmu, po przeniesieniu do Korei – sǒn, do Wietnamu – thiên, do Japonii zen
• Ch’an-Ting / Dhyana-Samadhi – głęboka kontemplacyjna praktyka wyciszenia umysłu
• Cheng shi zong – szkoła buddyzmu chińskiego
• Cheontae – szkoła buddyzmu koreańskiego
• Chilliocosm – niezliczone wszechświaty
• Chogye chong – koreańska szkoła buddyjska sǒn (jap.zen)
• Chorągwie i flagi – symbole manifestowania się zalet charakteru
• Ciała Buddy / Trikaja – Dharmakaja, Sambhogakaja, Nirmanakaja
• Cierpienie – zob. duhkha, cztery szlachetne prawdy
• Cintamani – perła w roli talizmanu
• Citta (sans.) / Czitta – umysł / serce (w filozofii Wschodu to synonimy) / świadomość, jeden z pięciu składników bytu
• Citta-gocara – dziedzina Umysłu
• Cittamatradriśya / Cittamatra / Czittamatra / Jogaczara – szkoła buddyjska z IV w. n.e.
• Cnota – zob. paramita
• Cnota zasługi
• Congronglu – zbiór koanów zen
• Cravaka – sans. cztery szlachetne prawdy
• Czaitja / Caitya – typ kaplicy w buddyzmie lub dźinizmie
• Czajtasika – sans. caitasika – jeden z pięciu składników bytu: procesy świadomościowe
• Czajtjakowie – szkoła. Nazwa od sans. caityaka – oddający cześć w sanktuarium
• Czakra / Czakram / Ćakra – ośrodek energetyczny w ciele
• Czandrasurjadipa – sans. Candrasūryapīda – budda
• Czarna Korona – symbol Karmapy
• Czaturwarga – cztery klasy społeczne
• Cheng shi – szkoła buddyzmu chińskiego
• Czetana – sans. cetanā – intencja, rozmyślny impuls
• Czhanda – sans. chanda – ślepe chcenie
• Czi li czia – klasa duchów ognia
• Czi li sze – klasa duchów ognia
• Czintamani – mityczny klejnot spełniający wszelkie życzenia
• Czittamatra / Cittamatradriśya / Cittamatra / Jogaczara – sans. citta-matra – szkoła buddyjska z IV w. n.e.
• Czitta-viprajukta-sanskara – sans. citta-viprayukat-samskara – jeden z pięciu rodzajów składników bytu obejmujący składniki niematerialne i nieświadomościowe
• Czod – praktyka strachu w buddyzmie tybetańskim, ofiarowanie innym wszystkiego czym się jest
• Czorten – stupa tybetańska
• Czterech Bodhisattwów Współczucia – Amida Nyorai, Awalokiteśwara, Tarani, Mandziuśri
• Czterech Wielkich Bodhisattwów – Mandziuśri, Samantabhadra, Ksitigarbha, Awalokiteśwara
• Cztery aspekty Dharmy Buddy – nauka, zasada, praktyka, owoc
• Cztery awasthy / Cztery odniesienia – cztery punkty widzenia w zen
• Cztery cnoty – stałość, radość, osobowość, czystość
• Cztery czyste krainy
• Cztery drogi uczenia się Dharmy – wiara, interpretacja, praktyka, sprawdzenie. Razem stanowią cykliczny proces dochodzenia do Prawdy.
• Cztery klasy / Czaturwarga – bhikszu, mnisi; bhikszuni, mniszki; upasaka, świeccy wyznawcy; upasika, świeckie wyznawczynie
• Cztery mądrości Buddy
• Cztery pieczęcie – aksjomaty wspólne wszystkim szkołom buddyjskim
• Cztery praktyki bodhisattwy – dawanie datków, słowa miłości, dobroczynność, identyfikacja z obdarowanymi
• Cztery rodzaje narodzin – z macicy, przez transformację, z wilgoci, z jaja
• Cztery stany Brahmana
• Cztery szczeble na drodze do wyzwolenia
• Cztery szlachetne prawdy (cravaka) – podstawa buddyzmu – cierpienie, przywiązanie, eliminacja cierpienia, droga która do niej wiedzie (medytacja)
• Cztery niezmierzoności – cztery szlachetne stany umysłu (miłująca życzliwość, współczucie, altruistyczna radość i równość)
• Cztery ślubowania – ślubowania bodhisattwy
• Czujące istoty – wszystko co jest istotne
• Czukai – przerwa pomiędzy dwoma sesjami zazen
• Czukpi – przyrząd w kształcie krótkiego miecza, uderzenie w niego sygnalizuje początek lub koniec medytacji
• Czysta kraina (albo Czyste krainy) – pola energii Buddy
• Czysta ziemia (lotosu) / Czysta Ziemia – raj zamieszkany przez bodhisattwów

[edytuj] Ć

• Ćakra / Czakra / Czakram – ośrodek energetyczny w ciele
• Ćajtja – typ budowli sakralnej

[edytuj] D

• Da – aspekt umysłu w bon
• Dadar – bambusowa strzała w bon
• Dae Soen Sa Nim – tytuł Czcigodny Mistrz Zen
• Dai gedatsu – pełne oświecenie
• Dai gidan – jap. wielkie wątpliwości – nie sceptycyzm lecz szukanie swojej natury Buddy
• Dai shinkon – wielka wiara w dharmę
• Daishi – tytuł Wielki Mistrz w zen (zob. Zenji)
• Daimoku – Najwyższe Prawo przenikające wszystkie zjawiska we wszechświecie w szkole nichiren.
• Daka (albo Dakowie) – klasa bogów w buddyzmie tybetańskim
• Dakini – sams. ḍākinī – klasa bogiń w buddyzmie tybetańskim
• Dalajlama / Dalaj Lama / Dalai lama – głowa buddyzmu tybetańskiego
  • Dalajlama XIV – Tenzin Gjatso
• Damaru – bębenek tybetański w tantrze, czasem zrobiony z ludzkiej czaszki
• Damtsig – ślubowanie tantryczne
• Dana – cnota szczodrobliwości
• Darsiana-bhaga – sans. darśana-bhāga – aspekt widoku
• Darśana – pogląd, bądź szkoła filozoficzna
• Daruma – japońskie imię Bodhidharmy
• Daruma – Dharma po japońsku
• Daruma – lalka na pamiątkę Bodhidharmy
• Dasabala-Kasyapa – jeden z pięciu pierwszych uczniów Buddy
• Dasabhumi – "10 stopni" z 52 etapów przejścia od stanu bodhisattwy do buddy
• Deha-bhoga-pratishtha – materialna strona życia
• Dekalog zen – paradoks, jak zawsze w zen
• Dełaczien – Czysta Kraina Buddy Amithaby po tybetańsku
• Demony – złe wpływy, mogące przybierać m.in. formę halucynacji i złych istot. Nirvana Sutra wymienia: 1. żądzę, gniew i iluzję; 2. pięć skand, przeszkód związanych z funkcjami fizycznymi i umysłowymi; 3. śmierć; 4. demon Szóstego Nieba (dziedziny pożądania)
• Denko-roku – zbiór wykładów
• Dengyō Daishi- założyciel szkoły Tendai
• Deva / Dewa – dosł. jaśniejący; istota niebiańska
  • Devakanya – bogini ponad regentami Słońca i Księżyca
  • król Dewa – czterech królów w najniższej krainie niebiańskiej: wschód – Dhrtarastra;

południe – Virodhaka; zachód – Viropaksa; północ – Dhanada lub Vaisravana.

• Devadatta / Dewadatta – kuzyn i rywal Buddy
• Dhamma – zob. Dharma
• Dhammapada – buddyjski zbiór poezji w języku pali zawierający buddyjskie zasady etyczne. Część suttapitaka i tym samym kanonu palijskiego
• Dhamma Vijaya / Poson – święto przyniesienia buddyzmu do Sri Lanki
• Dharani – sans. dhāraṇi – duchowe wersety praktyki. Pełne mocy mantry używane w ezoterycznych odmianach buddyzmu.
• Dharma / Dhamma / Buddhadharma – sans. dharma, pal. dhamma – zjawiska, prawo, prawda, nauki, doktryna
• Dharma-czakra – sans. dharma-cakra – koło dharmy
• Dharmadhatu / Dharma-dhatu – Dharmadatu – sans. dharma-dhātu – obszar Nauki Buddy; prawdziwa natura umysłu; istota bytu; element dharmy
• Dharmaguptaka – jedna z 18 szkół wczesnego buddyzmu, wydzieliła się z Vibhajjavādy po 232 p.n.e.. Dziś nieistniejąca
• Dharmakaja / Dharmakaya / Dharmata / jap. Hosshin – jedno z ciał Buddy; przejrzysty stan umysłu zwrócony ku czującym istotom
• Dharmakara – bodhisattwa, który stał się buddą Amitabą według Dłuższej Sutry Amitaby.
• Dharmalakszana / Zjawiska formalne – 1. aspekty wszystkich rzeczy; 2. uchwycenie Dharmy
• Dharmamegha – "obłok dharmy" – najwyższy poziom rozwoju bodhisattwy
• Dharmapala – typ bóstwa w buddyzmie tybetańskim
• Dharmaraksita / pali. Dhammarakkhita – grecki misjonarz posłany przez Aśokę dla krzewienia buddyzmu
• Dharmasattha / Dhammasattha- buddyjskie prawo religijne
• Dharmata / Dharmakaja / jap. Hosshin – jedno z ciał Buddy; przejrzysty stan umysłu zwrócony ku czującym istotom
• Dharmottarīya – nieistniejąca dziś szkoła hinajany, wywodząca się ze szkoły Vatsīputrīya.
• Dharma-wiczara – sans. dharma-vicāra – analiza dharm
• Dharmanam dharmata – esencja dharm
• Dhatu – region, obszar
• Dhjana / Dhyana / Jhana / Dźniana / Dźńana – sans. dhyāna – praktyka koncentracji; cnota medytacji, wiedzy, mądrości
• Dhjanibudda – Dhjani-buddowie to pięciu Buddów Medytacyjnych
• Dhuta – praktyki ascetyczne
• Dilun – szkoła chińskiego buddyzmu
• Diament – symbol
• Diamentowa Droga – odmiana buddyzmu
• Diamentowa Sutra – diamentowa, bo jak diament przecina iluzję. Podstawa m.in. buddyzmu tybetańskiego.
• Diamentowa Świnia / Wadżrawarahi – jedna z dakini w buddyzmie tybetańskim
• Diamentowy Wóz – wadżrajana
• Dizang – bodhisattwa
• Doan – w zen osoba udrerzająca w dzwon na rozpoczęcie lub zakończenie zazen
• Dobroczynność – pierwsza z dziesięciu doskonałości (paramit)
• Dogen Kigen / Eihei Dogen / Dogen Zenji – wielki mistrz zen szkoły soto zen
• Dojo – miejsce praktyki zen
• Dōkan – "koło drogi" – nieustanne ćwiczenie w zen
• Dokusan – prywatne spotkanie z mistrzem zen
• Dolkar / Biała Tara – żeński bodhisattwa w buddyzmie tybetańskim
• Dongshan Liangjie / Tung-shan Liang-chieh – mistrz chan (zen), założyciel szkoły caodong (jap. soto)
• Dordże / Wadżra – diament – oznacza aktywność; symbol wadżrajany
• Dordżejana / Wadżrajana – Buddyzm Diamentowej Drogi
• Doskonałości praktykowane przez bodhisattwów
• Drawja – sans. dravya – substancja
• Drigug Kagyu / Drigug Kagju – jedna ze szkół Kagyu
• Drishti – każdy błędny pogląd na naturę rzeczywistości
• Drukpa Kagyu / Drukpa Kagju – jedna ze szkół Kagyu
• Drysztanta – przykład, trzeci z pięciu elementów wnioskowania w logice indyjskiej
• Dryszti – przekonanie, wiara
• Drzewo Bodhi (albo Bo) – pod nim Budda osiągnął oświecenie
• Dudziom Rinpocze - jeden z największych mistrzów buddyzmu tybetańskiego w ostatnim stuleciu
• Duhkha (sans.) / Dukkha (pal.) – cierpienie
• Dukar / Biały Parasol – budda, strażnik Dharmy w buddyzmie tybetańskim
• Dunwu (chiń.) – bezpośrednie przebudzenie
• Duramgama – siódmy stopień rozwoju bodhisattwy
• Duskrta – złe czyny
• Dviyana – dosł. dwa wozy – nazwa dla dróg sravakayana i pratyekabuddayana.
• Dwajanairatmia – istnienie na raz zewnętrznych zjawisk (Dharma) i duszy
• Dwanaście kategorii istot – z jaja, z łona, z wilgoci, zrodzone przez transformację, z formą, bez formy, z myślą, bez myśli, niezupełnie z formą, niezupełnie bez formy, niezupełnie z myślą, niezupełnie bez myśli
• Dwanaście nidan / Dwunastoczęściowy łańcuch zależnego powstawania: Avidya (ignorancja), Samskara (aktywność), Vijnana (świadomość), Namarupa (nazwa i forma), Sadayatana (zmysły), Sparsa (kontakt, dotyk), Vedana (odczucie), Trsna (pożądanie), Upadana (pragnienie życia), Bhava (egzystencja), Jati (narodziny), Jaramarana (starość i śmierć)
• Dwie prawdy – prawda względna (codzienna), prawda absolutna. W niektórych szkołach dwa rodzaje prawdy, w innych dwa sposoby jej wyrażania
• Dzień Oświecenia Buddy – 8 grudnia – najważniejsze święto w roku
• Dziesięć czynników życia – jedna z nauk szkoły tiantai
• Dziesięć duchowych królestw – część opisu wszechświata wg kosmologii buddyjskiej
• Dziesięć kierunków – kosmologia buddyjska
• Dziesięć paramit – doskonałości bodhisattwy
• Dziesięć stopni oświecenia bodhisattwy
• Dziesięć wskazań / Dziukai – opis oświeconej istoty, ceremonia przyjęcia do sanghi
• Dziesięć złych uczynków – zabójstwo, kradzież, złe zachowanie seksualne, kłamstwo, obmowa, przeklinanie, pusta gadanina, chciwość, gniewna mowa, błędny punkt widzenia
• Dzietsyn – uprzejme tybetańskie określenie wielkiego lamy
• Dziewięć górskich szkół sǒn – szkoły koreańskiego buddyzmu sǒn (chin. chan, jap. zen)
• Dziewięć sfer Dharmy – dziewięć rodzajów istot, albo dziewięć światów
• Dzionang / Dzionangpa – szkoła buddyzmu tybetańskiego kultywująca nauki Diamentowej Drogi
• Dzioriki – siła powstająca w czasie wspólnych medytacji
• Dzogczen / Atijoga / Dzokczen – tyb. rdzogs chen – ścieżka samowyzwolenia, ścieżka światła, doktryna najwyższego doskonałego dopełnienia w buddyzmie tybetańskim
• Dżambudwipa – jeden z czterech kontynentów w kosmologii buddyjskiej. Trójkątny, na południu, żyjemy na nim
• Dżaramarana – starzenie się i umieranie
• Dżataka – opowieści o poprzednich wcieleniach Buddy
• Dżati – ponowne narodziny
• Dżeta – gaj podarowany Buddzie
• Dżiwa – sans. jiva – "dusza", podmiot
• Dźniana – sans. jñāna – poznanie
• Dźonangpa – tyb. jo nang pa – szkoła

[edytuj] E

• Ego – iluzja, którą nieoświecone istoty ochraniają
• Eisai Myoan – szkoła zen
• Eka / Huike – drugi patriarcha zen
• Ekajana – sans. eka-yāna – "jeden wóz", koncepcja synkretystyczna łącząca hinajanę i mahajanę, opisana w Sad-dharma-pundarika-sutra
• Ekatwa – jedność jako przeciwstawienie odrębności
• Ekawjawaharika – sans. ekavyāvahārika – szkoła
• Eko – ofiarowanie zasług
• Eno / Huineng – szósty patriarcha zen
• Enso – koło, symbol buddyzmu zen
• Epistemologia buddyjska
• Eternalizm – sans. nitya-vāda, śāśvata-dṛṣṭi
• Etyka buddyjska
• Ex illa die – bulla papieska, zabraniająca katolickim misjonarzom w Chinach kontaktów z lokalnymi wierzeniami

[edytuj] F

• Falun Gong – szkoła
• Faxiang – chińska szkoła buddyzmu (szkoła własności dharmy)
• Faxien – chińska szkoła buddyzmu
• Flaga buddyjska
• Flaga modlitewna – w buddyzmie tybetańskim kawałek materiału z mantrą lub modlitwą
• Fudoshin – w zen spokojny, pogodny umysł
• Fuke – nieistniejąca już szkoła zen
• Fukudo – w zen osoba, która uderza w han
• Fuse / O-fuse – praktyka wzajemnego wspierania mnichów i ludzi świeckich w zen

[edytuj] G

• Gakuda – jap. studiowanie drogi
• Gampopa / Dagpo Lhaje / Dakpo Rinpoche – twórca szkoły Kagyu buddyzmu tybetańskiego
• Ganharva – klasa istot
• Ganapati – bodhisattwa w szkole Sakja
• Ganden Tripa – obieralne w drodze konkursowego egzaminu stanowisko głowy linii Gelug. Często przypadało dalajlamom.
• Gandhāra – region związany z rozwojem sztuki buddyjskiej
• Gandharwa – niebiański muzykant o złej reputacji
• Garuda – mityczny olbrzymi rogaty ptak
• Garab Dordże - postać buddyjska która jako pierwsza wprowadziła Dzogczen
• jap. Gassho / tyb. Hapczang – gest pozdrowienia ze złączonymi dłońmi
• Gatha – wiersz wyrażający własne oświecenie
• Gauda – klasa istot, jedna z ośmiu
• Gautama – budda, który założył buddyzm
• Gelug / Gelugpa / Gelukpa – tyb. dge lugs pa – jedna z głównych tradycji buddyzmu tybetańskiego, tzw. "żółte czapki"
• Gendyn – niebo buddyjskie (obok Tuszity)
• Genjokoan – "koan codziennego życia"
• Gesshe – tytuł akademicki przyznawany studiującym bardzo długo buddyzm
• Geyi – procedura objaśniania indyjskich tekstów w Chinach
• Godo – główny mnich w szkole zen soto
• Gohonzon – ucieleśnienie Prawa Nam-Myoho-Renge-Kyo w formie mandali w szkole nichiren
• Golulaka – odłam buddyzmu za czasów króla Aśoki
• Gompa – tyb. klasztor, medytacja, medytować, miejsce medytacji
• Gongan – zob. koan
• Gongio / Gongyo – praktyka buddyjska w szkole nichiren
• Gong-ter – terma odkryta w umyśle
• Gosho – pojedyncze i zbiorcze pisma Nichirena Daishonina
• Góra Sępów / Grydhrakuta – góra na której Budda Siakjamuni wygłosił słynne kazanie
• Grahaka – podmiot poznawczy
• Grahja – przedmiot poznania
• Guan (chiń.) – wgląd
• Guanyin – bodhisattwa
• Guenmai – tradycyjny posiłek po porannym zazen
• Guhjasamadża - forma medytacyjna (jidam) wadżrajany buddyjskiej
• Guna / Guny – sans. guṇa – przymiot, jakość, troski codziennego życia
• Guru – mistrz duchowy
• Guru Rinpocze / Padmasambhawa / Padmasambhava – wielki nauczyciel Wadżrajany, twórca buddyzmu